"Stan wojenny. Wierszyki" to kolejny z cyklu publikowanych przez ŚCWiS tomików poezji poświęconej czasom stanu wojennego i polskim zmaganiom z komunizmem w latach 80. XX w.

Zbiór wierszy Leszka Sobockiego z tamtego okresu jest świadectwem epoki – oddaje ducha czasu, nastroje społeczne i dramaty codzienności. Teksty są zarówno formą osobistego protestu, jak i świadectwem historycznym – przywołują konkretne wydarzenia, postacie, miejsca, tworząc żywą opowieść o przeszłości.
Wstęp do tej publikacji, autorstwa Marka Maksymczaka, jest ilustrowany plastycznymi dziełami Leszka Sobockiego z lat. 80.

Leszek Sobocki (ur. w 1934 r. w Częstochowie) to znany polski malarz, grafik, eseista, poeta. Uchodzi za jednego z najważniejszych przedstawicieli sztuki niezależnej. Jest absolwentem krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Od 1966 r. wraz z Maciejem Bieniaszem, Zbylutem Grzywaczem, Jackiem Waltosiem oraz Barbarą Skąpską współtworzył grupę WPROST, której członkowie stawiali sobie za cel szczere i bezpośrednie ukazywanie rzeczywistości – emocji, doświadczeń i myśli – często w formie odległej od estetycznych kanonów. W swojej pracy artystycznej Leszek Sobocki nie bał się krytykować ówczesnych władz komunistycznych, czyniąc to z odwagą i przenikliwością. Po wprowadzeniu stanu wojennego był związany z Ruchem Kultury Niezależnej.

Zapytany o motywacje, które skłoniły go do pisania poezji w stanie wojennym, powiedział nam: "Stan wojenny ograniczał i przymuszał do zachowań narzuconych rozporządzeniami. To była forma zniewolenia. Trzeba było milczeć, unikać wypowiedzi, ograniczać przemieszczanie się – kontrole na wylotach miast, blokady ulic… Jak wyrazić sprzeciw wobec tych barier? Otwarcie – nie sposób. A potrzeba wyrażenia niezgody domagała się ujścia. Miałem doświadczenie w sztukach plastycznych, lecz tam, gdzie liczył się impuls i natychmiastowa reakcja, słowo pisane okazało się skuteczniejsze. Poezja powstaje z emocji, daje poczucie siły wobec zakazów. Na każde wydarzenie godzące w ludzką wolność odpowiadałem pisaniem – tak rodziły się wiersze."

"Chcę sam zdecydować o swojej śmierci. Nie zamierzam być jedną z bezwolnych ofiar, nie chcę skończyć w tym kraju. Nie zostanę tu dłużej, ucieknę jeszcze dziś. Nie mogę już patrzeć, jak niewinni ludzie umierają w strasznych męczarniach. Nawet jeśli miałbym oberwać po drodze kulą."

Paul Habraschka (1897-1969) – jest dziś autorem tyleż zapomnianym (tak w Polsce, jak i w Niemczech), co nieoczywistym, a może też kontrowersyjnym. Ani był z niego szczególnie wybitny pisarz, ani jego postawa w czasach nazistowskiej nocy nie była bez zarzutu. A jednak niniejszą powieścią sprawił, że nie tylko warto go dzisiaj przypomnieć, ale wręcz należy. Ta książka bowiem, przy wszystkich jej słabościach, pozostaje jedynym tego typu świadectwem deportacji do robót przymusowych z Górnego Śląska do ZSRS w 1945 r. Jedynym literackim obrazem pobytu Górnoślązaka w sowieckim łagrze.

Druga pozycja z serii tomików poezji poświęconej trudnym czasom stanu wojennego, represji z lat 80. XX w., walce i śmierci górników z kopalni "Wujek" 16 grudnia 1981 roku. W książce znalazło się blisko 40 wierszy będących komentarzem autorki do wydarzeń tamtego okresu. Zostały zebrane w pięciu rozdziałach: "Aparat represji", "Pacyfikacja", "Kapłan", "Modlitwa", "Refleksja".

Maria Szcześniak (1965-2020), z pochodzenia chorzowianka, absolwentka Uniwersytetu Śląskiego, tworzyła poezję już w dzieciństwie i młodości. W 1993 r. zdobyła III miejsce w konkursie literackim poświęconym tragedii w kopalni "Wujek".

Działała m.in. w Niezależnym Zrzeszeniu Studentów, a później w NSZZ "Solidarność", gdzie była m.in. członkinią Zarządu Regionu Śląsko-Dąbrowskiego. Pracowała jako dziennikarka m.in. w "Tygodniku Śląsko-Dąbrowskim" i współpracowała z "Tygodnikiem Solidarność".

Wstęp do tomiku napisał Stanisław Płatek, przywódca strajku w KWK "Wujek" w grudniu 1981 r.

Wiersze w tomiku zostały wzbogacone reprodukcjami nawiązujących tematycznie do tej poezji obrazów znanych polskich artystów, które znajdują się w zbiorach ŚCWiS.

"Jak widziałem w autobusie (…) milicjanta, to delikatnie zatrzymywałem się za jego plecami, dyskretnie trzymałem w ręku posmarowaną klejem ulotkę i jak autobus mocniej przyhamował, kładłem rękę z ulotką na plecach milicjanta (…) A ulotka miała treść: ‘Uwolnić politycznych’. W rezultacie przedstawiciel ‘władzy ludowej’ paradował z tą ulotką, nie wiedząc, co miał na plecach."

Takie przygody wspomina Józef Bocian w książce "Z pędzlem i humorem. Wspomnienia działacza siemianowickiej 'Solidarności’".

Zainaugurowaliśmy nią serię wspomnień osób związanych z oporem społecznym w latach 1980-89.