W wyniku relegowania z Uniwersytetu Warszawskiego za działalność opozycyjną Adama Michnika i Henryka Szlajfera, 8 marca 1968 doszło do masowych demonstracji studenckich. Protesty, brutalnie stłumione przez milicję i „aktyw robotniczy” (ZOMO), rozprzestrzeniły się na inne ośrodki akademickie w Polsce. Władze komunistyczne wykorzystały sytuację do rozpętania nagonki antysemickiej, co doprowadziło do masowej czystki kadr i przymusowej emigracji kilkunastu tysięcy osób pochodzenia żydowskiego. Wydarzenia te, będące wynikiem walk frakcyjnych w PZPR i dążenia do ograniczenia swobód obywatelskich, stały się jednym z najgłębszych kryzysów społeczno-politycznych w historii PRL.

"Dekada Gierka", która nastąpiła w latach 70, wyraźnie dzieli się na dwie fazy. Pierwsze lata to niewątpliwy boom gospodarczy, przejawiający się w budowie fabryk, dróg i wielkopłytowych osiedli. Inwestycje te jednak, generując wzrost zadłużenia zagranicznego, doprowadziły do załamania gospodarki. Społeczeństwo było zmęczone przedłużającym się kryzysem. Przełomową iskrą był niewątpliwie wybór kardynała Wojtyły na papieża i późniejszy jego przyjazd, już jako Jan Paweł II do Polski w czerwcu 1979. Kiedy latem 1980 wybuchły w Polsce strajki, przybrały one niespotykaną dotąd skalę. Tym razem także, do wcześniejszych postulatów ekonomicznych, dodano także społeczno-polityczne, dotyczące praw obywatelskich i pracowniczych.

Powszechny wybuch niezadowolenia zmęczonego kryzysem społeczeństwa, który nastąpił latem 1980, skłonił władze komunistyczne do podpisania szeregu porozumień ze strajkującymi – w Szczecinie, Gdańsku, Jastrzębiu i Dąbrowie Górniczej. Rozpoczął się krótki, szesnastomiesięczny okres względnej wolności i swobody zwany potocznie "karnawałem Solidarności". Czas ten charakteryzował się znacznym ograniczeniem cenzury i rozwojem niezależnych mediów oraz swobód obywatelskich, w dużej mierze dzięki działalności Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego "Solidarność". Okres ten, zakończony brutalnie wprowadzeniem stanu wojennego, był ewenementem w historii bloku wschodniego i stanowił dla społeczeństwa „praktyczną szkołę wolności.

W niedzielę 13 grudnia 1981 władze komunistyczne w Polsce wprowadziły stan wojenny. Pełnię władzy w kraju przejęło wojsko z gen. Wojciechem Jaruzelskim na czele. Celem przewrotu było stłumienie opozycji "Solidarności" poprzez militaryzację życia publicznego. Oznaczał on ograniczenie swobód obywatelskich, internowanie działaczy, wprowadzenie godziny milicyjnej i cenzury, a władze uzasadniały go koniecznością "ratowania Ojczyzny" przed chaosem. Mimo że zawieszono go 31 grudnia 1982, a zniesiono 22 lipca 1983, represje i ich skutki trwały znacznie dłużej, kształtując polską rzeczywistość lat osiemdziesiątych i schyłku PRL.

Najbardziej krwawym epizodem stanu wojennego i symbolem walki władzy ze społeczeństwem była pacyfikacja Kopalni Wujek w Katowicach, która miała miejsce 16 grudnia 1981. Strajkujący górnicy protestowali przeciwko wprowadzeniu stanu wojennego i aresztowaniu działaczy Solidarności. Oddziały Zmotoryzowanych Odwodów Milicji Obywatelskiej i wojska, przy użyciu czołgów, starły się z załogą, która broniła się kamieniami i śrubami. W wyniku otwarcia ognia z broni palnej przez specjalny pluton ZOMO zginęło 9 górników, a wielu zostało rannych.

Po stłumieniu legalnej „Solidarności” i wprowadzeniu stanu wojennego, w latach 80. rozkwitło w Polsce podziemie polityczne. Jego działalność, obejmująca kilkadziesiąt tysięcy osób, skupiała się na kontynuacji oporu poprzez tajne struktury, które wydawały podziemną prasę, książki i kasety, tworząc drugi obieg informacyjny. W rocznice wydarzeń organizowano demonstracje, pochody, patriotyczne msze święte. Powszechność wydarzeń i lokalnych organizacji, także młodzieżowych, skutecznie podtrzymywała w narodzie ducha oporu i odegrała fundamentalną rolę w obaleniu reżimu pod koniec dekady.

Stan wojenny tylko o kilka lat przedłużył agonię systemu komunistycznego w Europie. Wyraźne objawy sypiącego się muru dostrzegalne były już od połowy lat 80. System gospodarki socjalistycznej po raz kolejny okazał się niewydolny i konieczne były zmiany. Władze komunistyczne po raz kolejny podjęły rozmowy ze społeczeństwem, które ostatecznie zmaterializowały się przy okrągłym stole wiosną 1989. W czerwcu odbyły się pierwsze, częściowo wolne wybory do Sejmu i – po raz pierwszy – do Senatu a wraz z końcem roku oficjalnie zakończył się okres PRL.